فطرت در بوته نقد - محرم برهانى

مردم‏سالارى ، 16/2/82
چکیده: نویسنده در این مقاله با برشمردن ویژگى‏هاى امر فطرى از دیدگاه استاد شهید مطهرى، به نقد آراى آن شهید در باب فطرت پرداخته است .
نظریه فطرت جایگاه مهمى را در میان آراى متفکران مسلمان به خود اختصاص داده است . راز این اهمیت آن است که قبول یا رد این نظریه بر داورى‏ها در خصوص پاره‏اى مباحث‏بنیادین در دین‏شناسى معاصر نظیر: خاستگاه دین و اخلاق، منشاء و علل دین‏دارى و مبانى رسالت انبیاء تاثیر به‏سزایى خواهد گذاشت . در میان معاصران، علامه طباطبایى و شهید مطهرى عنایت ویژه‏اى به مبحث مذکور داشتند .
در گذشته - و البته در دوران کنونى با شدت بیشترى - بسیارى از منتقدان اندیشه دینى صدق اعتقاد به وجود خدا را مورد تشکیک قرار داده‏اند . مدافعان اندیشه دینى نیز متقابلا کوشیده‏اند به شکل‏هاى مختلف از آن دفاع کنند . توجه ویژه شهید مطهرى به نظریه فطرت نیز متاثر از تشکیک‏هاى فوق بوده است .
بسیار بایسته است‏با دقت نظر، مبادى ورود ایشان به بحث مذکور و اهداف ایشان، بازخوانى گردد; چه اینکه با برکت‏ترین بزرگداشت‏یک بزرگوار و تجلیل از مقام رفیعش، همان تجلیل آراء اوست . آنچه در پى مى‏آید برخاسته از همین باور است .
نظریه فطرت تماما بر آن است تا نشان دهد شناخت‏خدا و اعتقاد و گرایش به او (پرستش) مشترک همه انسانهاست . اعتقاد به وجود «فطریات‏» یا «امور فطرى‏» پیش فرض این نظریه است . در آثار شهید مطهرى فطرت «گونه خاصى از آفرینش است که در بدو خلقت‏خدا به انسان داده است .» و این‏گونه خاص، واجد ویژگى‏هایى از قبیل: موافق و ملایم بودن با طبع و ساختمان ویژه انسان; غیراکتسابى بودن در مقابل سایر معلومات و معارف اکتسابى; آگاهانه بودن که وجه تمایز فطرت از غریزه است، به نظر شهید مطهرى، هرچند غریزه و فطرت هر دو منشاء تکوینى دارند، اما فطرت آگاهانه بوده، در قلمرو مسائل ماوراء حیوانى معنا و ظهور مى‏یابد و وسیله نیل آدمى به غایات کمالى است .
چنین تعریفى از فطرت، با ویژگى‏هاى فوق مستلزم پذیرش پیش‏فرض‏هایى است که از آن جمله‏اند:
الف . پیشاپیش براى انسان طبع و ساختمانى ویژه فرض شده است . قائل شدن به طبیعت‏خاص و یک ذات براى اشیاء یا موجودات (1) نگره‏اى ارسطویى است که بعد از او سخت مورد تردید واقع شد، چرا که اساسا قائل شدن به ذات و طبع براى هر چیزى و ادعاى کشف آن ذات یا طبع ویژه، مبناى روشنى حتى در منطق ارسطویى هم ندارد; زیرا این کشف جز از طریق تعریف تمام (حد تام) که منجر به شناسایى کامل اشیاء مى‏شود، به دست نمى‏آید و عاجز بودن انسان از دست‏یابى به حد تام نکته‏اى است روشن که شارحان مسلمان فلسفه ارسطو بر آن صحه گذاشته‏اند .
ب . حتى به فرض وجود امکان دست‏یابى به این ساختمان ویژه، رهیافت وصول به آن باید دقیقا مشخص گردد . فى‏المثل اگر مى‏گوییم انسان مدنى‏الطبع است و یا تشکیل خانواده، فطرى انسان است; اعتبار این گزاره‏ها از طریق تجربه اثبات شده است‏یا رهیافتى عقلى یا نقلى بدان حجیت‏بخشیده است . شهید مطهرى به شکلى پراکنده از همه این رهیافت‏ها در تبیین راى خویش بهره مى‏جوید . فراموش نکنیم که بر اساس همین رهیافت‏ها نظریات رقیب و مخالفى از بطن و متن منابع معرفتى ما قابل استخراج است .
ج - در چارچوب بینش غایت انگارانه، غایت فطرت، کمالى خاص براى انسان منظور کرده است (کمال‏طلبى) این راى، خود برگرفته از اندیشه‏اى درون‏دینى است و به مانند نظریه‏اى مقدم بر دیانت و پیشینى که بتوان فطریات را در جهت آن معنى کرد، مشکوک است و بیانگر نوعى انسان‏شناسى دینى است .
ایشان گاهى با استناد به نظریه‏اى علمى - فلسفى مى‏گوید: قدماى ما از طریق استدلالى و اشراقى وجود چنین عشقى را در سراسر موجودات از جمله انسان اثبات مى‏کردند و علماى امروز نیز تجربیات روانى را دلیل بر این مطلب مى‏گیرند .
نکات عدیده‏اى حول این رهیافت وجود دارد از آن جمله:
وقتى گزاره x ] فطرى است‏» را علمى به حساب مى‏آوریم، پذیرفته‏ایم که در اثبات، تایید یا ابطال گزاره مذکور تابع علم و روش علمى هستیم . بنابراین اگر فرضیات رقیبى در آن عرصه مطرح شد، باید در مقام یک عالم تجربى با زبان علم به معارضه با آنها پرداخته و داورى علمى را گردن نهیم .
واپسین نکته که این نوشته بدان مى‏پردازد «قلمرو» و حدود امور فطرى است . ایشان در توجیه و تبیین پاره‏اى از آداب و ارزش‏هاى احکام علمى دین به فطرى بودن آنها استناد مى‏کند . فى‏المثل در جایى «عقیده توحید» و در جاى دیگر «زناشویى‏» موافق طبع بشر و از امور فطرى قلمداد شده است; حال آنکه دلیل پیشین مبنى بر اینکه کل دین - مجموعه اصول اعتقادى، ارزش‏هاى اخلاقى و احکام حقوقى - فطرى باشند، یافت نمى‏شود یا دست‏کم اکنون شک نداریم «امضایى یا تاسیسى‏» بودن احکام فقهى و «مولوى یا ارشادى‏» بودن آنها، پذیرش فراخى و گستردگى قلمرو امور فطرى را از اعتبار ساقط مى‏کند .

اشاره
1 . نویسنده محترم در اولین نقد خود آورده‏اند که پیش‏فرض اعتقاد به امور فطرى، اعتقاد به طبع و سرشتى خاص براى انسان است و قائل شدن به طبیعت‏خاص و یک ذات براى اشیاء یا موجودات، نگره‏اى ارسطویى است که مورد تردید واقع شده است; زیرا کشف ذات جز از طریق تعریف تمام (حد تام) ناممکن است . دسترسى به حد تام نیز ناممکن است، پس کشف ذات ناممکن مى‏باشد . با صرف‏نظر از کلیشه‏اى بودن این نقد، در پاسخ به دو نکته اشاره مى‏شود . نکته نخست آنکه کشف و شناسایى به دو صورت است:
الف . کشف و شناسایى تام و کامل .
ب . کشف و شناسایى اجمالى .
بر فرض که دست‏یابى به حد تام ممکن نباشد، اما براى فرق‏گذارى میان دو پدیده، کشف اجمالى کافى است . براى مثال هرچند ممکن است تمام حقیقت‏یک سنگ را ندانیم، اما براى آنکه سنگ را از آب شناسایى کنیم، دانستن اینکه سنگ جامد است و آب مایع، یا سنگ سخت است و آب نرم، کافى است . نکته دوم آنکه از منظر فلسفى این پرسش که تمایز موجودات به چیست، پرسشى جدى است . از آنجا که وجود، در همه موجودات مشترک است; راهى باقى نمى‏ماند، جز آنکه از اساس تمایز میان موجودات را انکار کنیم و بگوئیم که یک موجود، همه موجودات است و همه موجودات، یک موجود یا آنکه بگوئیم تمایز موجودات به چیستى، سرشت، ماهیت آنهاست و این همان اثبات ذات خاص براى موجودات است .
2 . راه وصول به ذاتیات علاوه بر عقل و تجربه و نقل، مستند به عقل است، همان‏گونه که استاد شهید مطهرى از این سه راه براى رسیدن به فطریات بهره برده‏اند، اما این نکته که شاید برخى از این سه راه نتایج دیگرى گرفته باشند یا بگیرند، نه تنها مطلبى جدید و تعجب‏آور نیست، که همواره اتفاق افتاده و مى‏افتد . مهم آن است که با روشى مناسب به ارزیابى این نتایج‏بپردازیم، دلایل و شواهد هر یک را بسنجیم و نتیجه درست را برگزینیم .
3 . این نکته که انسان موجودى کمال طلب است، بیش و پیش از آنکه درون‏دینى باشد، برون‏دینى است و از طریق زیست انسان‏شناسى، زیست جامعه‏شناسى و انسان‏شناسى قابل اثبات است . آنچه ادیان گفته‏اند این است که گاه انسان‏ها در تشخیص مصداق کمال خود، دچار اشتباه مى‏شوند و کمال غیر واقعى را واقعى مى‏پندارند .
4 . نویسنده محترم با منحصر ساختن علم و گزاره علمى به گزاره‏هاى تجربى، در این بحث دچار دو خطا گشته‏اند . خطاى نخست آن است که بر خلاف گفته نویسنده محترم «وقتى گزاره x فطرى است‏» را علمى به حساب مى‏آوریم، بدان معنا نیست که روش اثبات یا ابطال این گزاره را تنها روش تجربى بدانیم، چه آنکه سه روش اثبات پذیرى، تاییدپذیرى یا ابطال‏پذیرى پوزیتویستى خود دچار اشکالات متعدد هستند . اما خطاى دوم آن است که گاه یک اندیشمند در بحث‏خود پس از استدلال‏هاى اصلى، شواهد و قراینى از باب تاثیر و تقویت مى‏آورد . در این‏حال روشن است که رد این شواهد و قرائن به اصل استدلال او خدشه‏اى وارد نمى‏سازد .
5 . استاد شهید مطهرى در هیچ‏جا نگفته‏اند که همه دین (حتى احکام جزئى و بسیار فرعى فقهى یا برخى از آداب و احکام اخلاقى) فطرى‏اند . آنچه آن بزرگوار فرموده‏اند این است که اصل اساسى دینى یعنى خداگرایى، توحید، نیاز به پرستش و حقیقت‏جویى فطرى است هرچند دین حق هیچ حکمى که مخالف فطرت باشد، ندارد .
پى‏نوشت:
1. Essentialism

موضوع وبلاگ:فلسفی
نویسنده:علیرضا محمدزاده

برای خود رسالتی قائل باشیم یا نباشیم نیاز به گفتگو و ارتباط داریم. در روزگار کنونی چاره ای از فضای مجازی اینترنت نیست.
ایمان دارم هیچ کوششی بدون پاسخ نمیماند و لذا هر انسانی که در جستجوی حقیقت سعی کند قطعا به نتیجه خواهد رسید هر چند در شکل متفاوت باشد